در نزد قائلين به حركت در جوهر چون جوهر طبيعت ، سيّال و متحرّك است در هر آنى بسبب تجدّد طبيعت هيولائى جديد پديد مىآيد ( لمّا كانت حقيقة الهيولى هى القوّة و الاستعداد ، و حقيقة الصورة الطبيعيّة لها الحدوث التجدّدي فللهيولى في كلّ آن صورة أخرى بالاستعداد ، و لكلّ صورة هيولى أخرى يلزمها بالايجاب ) « 1 » و نفس انسانى را در مقام قوّت و استعدادش بتشبيه هيولاى طبايع ، عقل هيولانى گويند كه استعداد قبول صور علميه و ارتقاء بمقام عقل بالفعل و عقل مستفاد شدن را دارد ، منزلت وى با صور علميه چنان است كه هيولاى طبايع با صور آنها . و يكى از اطلاقات هيولى هباء است كه شيخ اكبر در باب ششم فتوحات مكّيه عنوان كرده است : « فلمّا أراد وجود العالم و بدأه على حدّ ما علمه بعلمه بنفسه انفعل عن تلك الإرادة المقدّسة بضرب تجلّ من تجلّيات التنزيه إلى الحقيقة الكلّية حقيقة تسمّى الهباء ، و يسمّيه أصحاب الأفكار بهيولى الكلّ » . و برخود صور عنصريات كه مستعدّ براى صورتهاى ديگرند چون چوب براى كرسى ، اطلاق هيولى نيز مىشود ، و اين را هيولاى ثانيه مىگويند بقياس با هيولاى أولى كه مادّة المواد و انزل مراتب وجود است و او را صورت و فعليتى متحصّلة جز قوّه قبول أشياء نيست . [ تبصره : اين كمترين ، مصنّف اين رساله مثل : « حسن حسن‌زاده آملى » در دو كلمه 85 و 228 كتاب « هزار و يك كلمه » كه يكى ديگر از مؤلّفات او است از صادر اوّل سخن بميان آورده است ، و به لطائف و دقائقى در بيان حقيقت آن اشارتى نموده است ؛ و در كلمه 228 آن هشتاد و يك اسم صادر اول را با ذكر طائفه‌اى از مآخذ و مصادر آن نام برده است كه هر اسمى اشارت به شأنى از شئون إلهيّهء آن در نظام

--> ( 1 ) . اسفار رحلى - ج 1 - ص 223